Γράφει ο Αποστόλης Ηλιόπουλος

Υπάρχουν πολλοί τρόποι να μιλήσεις για τον πολιτισμό. Ο πιο εύκολος είναι να τον αναφέρεις σε έναν λόγο. Ο δεύτερος πιο εύκολος είναι να τον τυπώσεις με μεγάλα γράμματα σε μια αφίσα. Ο δυσκολότερος είναι να του βρεις μια αίθουσα, να βάλεις μέσα ανθρώπους, υλικά, δασκάλους, ιδέες και χρόνο και να περιμένεις να συμβεί αυτό το μικρό θαύμα κατά το οποίο κάποιος που μπήκε λέγοντας "δεν ξέρω αν μπορώ" βγαίνει, μερικούς μήνες αργότερα, έχοντας δημιουργήσει κάτι που πριν δεν υπήρχε.

Αυτό ακριβώς κάνουν, στην καλύτερη εκδοχή τους, τα Εργαστήρια Δημιουργίας του Δήμου Περιστερίου.

Και φέτος το πρόγραμμα είναι εντυπωσιακά πολυσυλλεκτικό. Αγιογραφία, ελεύθερο σχέδιο, ζωγραφική, θέατρο, αγγειοπλαστική, κεντητική, ραπτική, φωτογραφία, χειροτεχνία, ψηφιδωτό, χορός, φιλαρμονική, κινηματογράφος και, για πρώτη φορά, χαρακτική. Υπάρχει ακόμη εξειδικευμένο πρόγραμμα χοροκινητικής για άτομα στο φάσμα του αυτισμού, με ΔΕΠΥ ή νοητική υστέρηση. Τα εργαστήρια λειτουργούν σε διαφορετικά σημεία της πόλης και απευθύνονται σε παιδιά και ενήλικες.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο πλούτος και η ποικιλία των Εργαστηρίων Δημιουργίας του Περιστερίου τα κατατάσσουν ανάμεσα στα πιο ολοκληρωμένα δημοτικά προγράμματα πολιτιστικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, ενώ το εύρος τους μπορεί να συγκριθεί με αντίστοιχες δράσεις μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων, όπως το Παρίσι και η Βαρκελώνη. Και αυτό είναι κάτι που δικαιολογημένα μας κάνει περήφανους.

Αν το καλοσκεφτεί κανείς, πρόκειται για μια παράξενη και όμορφη μικρογραφία κοινωνίας. Σε μια αίθουσα κάπου στον δήμο κάποιος μαθαίνει να χειρίζεται τον πηλό, κάπου αλλού κάποιος προσπαθεί να καταλάβει την προοπτική, ένας τρίτος ανακαλύπτει ότι μπορεί να σταθεί πάνω σε μια σκηνή χωρίς να λιποθυμήσει και ένας τέταρτος, που μέχρι χθες πίστευε ότι το "διάφραγμα" είναι αποκλειστικά μέρος του ανθρώπινου σώματος, αρχίζει να μαθαίνει φωτογραφία.

Δεν είναι καθόλου μικρό πράγμα.

Διότι η σχέση μας με την τέχνη έχει εδώ και χρόνια υποστεί μια κάπως ύπουλη μετατόπιση. Μάθαμε κυρίως να την καταναλώνουμε. Βλέπουμε, ακούμε, σκρολάρουμε, κάνουμε like, περνάμε στο επόμενο. Τα εργαστήρια κάνουν ακριβώς το αντίθετο: μετατρέπουν τον θεατή σε δημιουργό. Και αυτή είναι μια πολύ πιο ριζοσπαστική διαδικασία απ’ όσο ακούγεται.

Το γνωρίζω ιδιαίτερα καλά από το Κινηματογραφικό Εργαστήρι του Δήμου Περιστερίου, στο οποίο διδάσκω από την ίδρυσή του, το 2009. Το εργαστήρι δημιουργήθηκε με μια πολύ απλή ιδέα: ο κινηματογράφος δεν χρειάζεται να παραμένει ένα μακρινό, μυστηριώδες επάγγελμα που συμβαίνει κάπου αλλού, σε στούντιο, φεστιβάλ και χώρους στους οποίους οι υπόλοιποι μπαίνουμε μόνο με εισιτήριο. Μπορεί να γίνει εργαλείο έκφρασης οποιουδήποτε ανθρώπου έχει μια ιστορία να αφηγηθεί.

Και το σημαντικότερο είναι ότι δεν περιοριζόμαστε στη θεωρία.

Μιλάμε ασφαλώς για κινηματογραφική γλώσσα, ιστορία του κινηματογράφου, σενάριο και σκηνοθεσία. Αναλύουμε ταινίες, μελετάμε τον τρόπο με τον οποίο μια ιστορία μετατρέπεται σε εικόνες, συζητάμε γιατί ένα πλάνο λειτουργεί και ένα άλλο όχι, γιατί μια μικρή αλλαγή στη θέση της κάμερας μπορεί να αλλάξει ολόκληρο το νόημα μιας σκηνής. Γίνονται ασκήσεις σεναρίου, δουλεύουμε χαρακτήρες, διαλόγους, αφηγηματική δομή, ντεκουπάζ και όλα εκείνα τα παράξενα πράγματα που αναγκάζουν τον επίδοξο δημιουργό να ανακαλύψει ότι η φράση "έχω μια καταπληκτική ιδέα για ταινία" είναι συνήθως το ευκολότερο ένα τοις εκατό της δουλειάς.

Το υπόλοιπο ενενήντα εννιά τοις εκατό είναι εκεί όπου αρχίζει το πραγματικό ενδιαφέρον.

Κάθε χρόνο οι μαθητές περνούν από τη θεωρία στην πράξη και δημιουργούν δικές τους ταινίες. Αυτή άλλωστε ήταν από την αρχή βασική αρχή του εργαστηρίου: η παραγωγή ταινιών μικρού μήκους αποτελεί οργανικό μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας και όχι μια διακοσμητική άσκηση στο τέλος της χρονιάς. Οι συμμετέχοντες έχουν τη δυνατότητα να περάσουν από τα διαφορετικά στάδια μιας κινηματογραφικής παραγωγής, από το σενάριο και το ντεκουπάζ μέχρι το γύρισμα και τη συνεργασία των επιμέρους ειδικοτήτων.

Γιατί μπορείς να διαβάσεις εκατό βιβλία για τη σκηνοθεσία, αλλά κάποια στιγμή πρέπει να βρεθείς μπροστά σε έναν ηθοποιό που σε κοιτάζει και σε ρωτάει "ωραία, και τώρα τι θέλεις να κάνω;". Εκεί η γνώση γίνεται πράξη και ξεπερνά τα όρια της θεωρίας.

Έχουμε και φέτος την ιδιαίτερη χαρά και τιμή να έχουμε μαζί μας τον Φώτη Δημητρακάκη, ο οποίος διδάσκει Αισθητική Κινηματογράφου. Ο Φώτης έχει μια βαθιά και πολύχρονη σχέση με τη θεωρία, την ιστορία και την αισθητική του κινηματογράφου και η παρουσία του στο εργαστήρι είναι ουσιαστική. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί αν μάθεις μόνο πώς λειτουργεί μια κάμερα, έχεις μάθει να χρησιμοποιείς ένα μηχάνημα. Αν αρχίσεις να καταλαβαίνεις γιατί ο Όζου τοποθετούσε την κάμερα εκεί που την τοποθετούσε, γιατί ο Χίτσκοκ μόνταρε έτσι μια σκηνή ή γιατί μια εικόνα του Ταρκόφσκι μπορεί να συνεχίζει να σε στοιχειώνει είκοσι χρόνια αργότερα, τότε αρχίζεις να μαθαίνεις κινηματογράφο.

Κι αυτό είναι τελικά το ζητούμενο. Όχι να κατασκευάσουμε μερικούς ακόμη ανθρώπους που ξέρουν πού βρίσκεται το REC.

Αλλά ανθρώπους που μπορούν να βλέπουν και να σκέφτονται.

Στο φετινό πρόγραμμα υπάρχει και μια ιδέα που προσωπικά θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική: να οργανώσουμε μια βραδιά κινηματογράφου ανοιχτή σε όλους τους δημότες. Να ξαναβγάλουμε από τα "συρτάρια" μας ταινίες που δημιουργήθηκαν στο εργαστήρι όλα αυτά τα χρόνια, να τις τοποθετήσουμε δίπλα στις νεότερες παραγωγές και να τις δούμε μαζί με τον κόσμο.

Και κυρίως, μετά να μιλήσουμε. Να μιλήσουν οι ίδιοι οι μαθητές για την εμπειρία τους και να συναντήσουν το κοινό όχι πια μόνο ως θεατές, αλλά ως δημιουργοί. Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία αν οι ταινίες μας είναι αριστουργήματα. Σημασία έχει ότι έγιναν. Ότι ξεκινήσαμε από το μηδέν και καταφέραμε να φτιάξουμε κάτι δύσκολο, σύνθετο και συλλογικό.

Και αυτό, σήμερα, έχει ίσως μεγαλύτερη αξία απ’ όσο φαίνεται. Γιατί δεν μιλάμε απλώς για αυθόρμητη παραγωγή περιεχομένου για το YouTube ή το TikTok, αλλά για ανθρώπους που έμαθαν να σκέφτονται μέσα από την τέχνη, να χρησιμοποιούν συνειδητά την κινηματογραφική γλώσσα και να μη θεωρούν ότι κάθε εικόνα που καταγράφεται είναι αυτομάτως και κινηματογράφος.

Να γίνει μια πραγματική συζήτηση για τον κινηματογράφο: για το πώς αφηγούμαστε ιστορίες, γιατί τις έχουμε ανάγκη, τι μαθαίνουμε για τους άλλους μέσα από αυτές και, καμιά φορά, τι ανακαλύπτουμε για τον εαυτό μας.

Γιατί ο κινηματογράφος υπήρξε πάντοτε κάτι περισσότερο από ψυχαγωγία. Υπήρξε ένας από τους ισχυρότερους μηχανισμούς με τους οποίους οι κοινωνίες αντάλλαξαν εικόνες, ιδέες, φόβους, επιθυμίες, ιστορία και μνήμη. Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίσαμε πόλεις στις οποίες δεν έχουμε ταξιδέψει, εποχές στις οποίες δεν ζήσαμε και ανθρώπους που δεν θα συναντήσουμε ποτέ, καθισμένοι για δύο ώρες μέσα σε μια σκοτεινή αίθουσα.

Κάπου εκεί συναντιέται το Κινηματογραφικό Εργαστήρι με όλα τα υπόλοιπα εργαστήρια του Δήμου. Ο πηλός, το χρώμα, το σώμα μας, η μουσική, η φωτογραφία, η χαρακτική, το θέατρο ή το κινηματογραφικό πλάνο δεν είναι παρά διαφορετικά μέσα για να εκφράσουμε την ίδια πανάρχαια ανθρώπινη ανάγκη: να δημιουργήσουμε κάτι και κάποιος άλλος να το συναντήσει, να πούμε κάτι και κάποιος άλλος να αναγνωρίσει μέσα του ένα κομμάτι από αυτό.

Τα μαθήματα της περιόδου 2026-2027 ξεκινούν στις 5 Οκτωβρίου. Τα μαθήματα του κινηματογράφου θα γίνονται στην οδό Μαραθωνοκάμπου 15 και Αβέρωφ, στον Λόφο Αξιωματικών, κάθε Δευτέρα από τις 19:30 έως τις 22:00.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό που προσφέρουν τα εργαστήρια σε μια πόλη.

Δεν υπόσχονται ότι όλοι θα γίνουν καλλιτέχνες.

Υπενθυμίζουν ότι όλοι δικαιούνται να δημιουργούν.