Γράφει η Γιούλη Ηλιοπούλου
Η Σφαγή ή το Ολοκαύτωμα του Αιγάλεω, που διαπράχθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1944, αποτελεί ένα από τα τελευταία μεγάλα εγκλήματα πολέμου των γερμανικών δυνάμεων κατοχής στην Αττική, μόλις λίγες εβδομάδες πριν από την επίσημη αποχώρησή τους από την Αθήνα. Το γεγονός αυτό εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της τακτικής των «μαζικών αντιποίνων» που εφάρμοζε η Βέρμαχτ έναντι του άμαχου πληθυσμού, με σκοπό την κάμψη της εγχώριας ένοπλης αντίστασης.
Το Ιστορικό Πλαίσιο και η αφορμή
Στα τέλη Σεπτεμβρίου του 1944, η γερμανική διοίκηση βρισκόταν σε φάση προετοιμασίας για τη γενική υποχώρηση. Οι γραμμές επικοινωνίας και οι οδικοί άξονες, όπως η Ιερά Οδός και η περιοχή γύρω από τον Κηφισό, είχαν στρατηγική σημασία για τη μετακίνηση των γερμανικών στρατευμάτων. Την ίδια εποχή μονάδες του ΕΛΑΣ δρούσαν στην πόλη, προσπαθώντας να προστατεύσουν τους κατοίκους από τους Γερμανούς και τους ταγματασφαλίτες συνεργάτες τους.
Το πρωί της 29ης Σεπτεμβρίου, σημειώθηκε ένα ένοπλο επεισόδιο στην περιοχή της γέφυρας του Κηφισού. Σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές, υπήρξε ανταλλαγή πυρών ανάμεσα σε μέλη των αντιστασιακών οργανώσεων (ΕΛΑΣ) και εποχούμενη γερμανική περίπολο (ή Γερμανούς μοτοσικλετιστές), με αποτέλεσμα τον τραυματισμό ή τον θάνατο Γερμανών στρατιωτών.
Το συμβάν δεν πήρε μεγάλη έκταση, καθώς ο ΕΛΑΣ τότε απέφευγε ενέργειες που θα οδηγούσαν σε γενικά αντίποινα εναντίον του πληθυσμού.
Αυτόπτες μάρτυρες αναφέρουν πως οι Γερμανοί απλώς έπεσαν στο ποτάμι, για να αποφύγουν τα πυρά των ανταρτών και μετά έσπευσαν στη βάση τους, στη σημερινή περιοχή του Ασυρμάτου (τότε περιοχή Μαρκόνι) για να αναφέρουν το συμβάν. Στην αναφορά τους, έδωσαν ως σημείο του συμβάντος τη γέφυρα της Ιεράς Οδού, μια παραποίηση που ίσως έγινε λόγω σύγχυσης ίσως και επίτηδες. Έτσι, λίγο αργότερα ένα επίλεκτο τάγμα των δυνάμεων κατοχής ξεκινά από τον Ασύρματο με προορισμό το Αιγάλεω για να «εκκαθαρίσει την περιοχή».
Η γερμανική δύναμη κινήθηκε προς τη συνοικία του Αγίου Γεωργίου στο Αιγάλεω από δύο διαφορετικές κατευθύνσεις (από την πλευρά της Αθήνας και μέσω της Ιεράς Οδού από το Χαϊδάρι). Η κίνηση αυτή, σύμφωνα με μαρτυρίες και αναλύσεις ιστορικών, αποδεικνύει την ύπαρξη οργανωμένου σχεδίου. Η επιχείρηση εξελίχθηκε σε δύο βασικές φάσεις.
Πρώτα έγιναν εκτελέσεις στον δρόμο. Οι γερμανικές δυνάμεις επιτέθηκαν αρχικά σε άτομα που κινούνταν στους δημόσιους χώρους. Ανάμεσα στα πρώτα θύματα ήταν περίπου 31 άοπλοι εργάτες, οι οποίοι είχαν μόλις σχολάσει από τη βάρδια τους στο γειτονικό εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας του Λαναρά και βρέθηκαν τυχαία στον δρόμο των στρατευμάτων. Παράλληλα, εκτελέστηκαν επιτόπου δύο νεαροί φοιτητές ιατρικής στη συμβολή της οδού Μαρκόνι με την Ιερά Οδό.
Η δεύτερη φάση ήταν η πυρπόληση του συνοικισμού: Οι Γερμανοί στρατιώτες άρχισαν να πυρπολούν συστηματικά τα σπίτια της περιοχής. Πολλοί από τους κατοίκους εγκλωβίστηκαν και απανθρακώθηκαν μέσα σε αυτά.
Ο απολογισμός της σφαγής
Η επίσημη ιστοριογραφία καταγράφει τουλάχιστον 65 έως 67 επιβεβαιωμένους νεκρούς. Ωστόσο, εκτιμήσεις ιστορικών, καθώς και τα επίκαιρα της εποχής εκείνης, ανεβάζουν τον τελικό αριθμό των θυμάτων μεταξύ 100 και 150 ατόμων, καθώς πολλά σώματα απανθρακώθηκαν πλήρως και 11 θύματα παρέμειναν αδύνατο να αναγνωριστούν.
Ο Μανώλης Γλέζος στον β’ τόμο του βιβλίου του για την Εθνική Αντίσταση 1940-45, κάνει λόγο για 65 νεκρούς που είναι, όπως φαίνεται, ο επίσημος αριθμός μόνο των καμένων και όχι και όσων εκτελέστηκαν αρχικά. Ο αριθμός των απωλειών, συνεπώς, είναι πολύ μεγαλύτερος.
Από τα περίπου 170 προσφυγικά σπίτια της συνοικίας του Αγίου Γεωργίου, περισσότερα από 100 πυρπολήθηκαν και καταστράφηκαν ολοσχερώς.
Σήμερα, η μνήμη των θυμάτων τιμάται στο επίσημο μνημείο της Λεωφόρου Κηφισού και στον ειδικό χώρο στο Γ΄ Νεκροταφείο Αθηνών.
Μία, ενδεικτική μόνο, κατάσταση θυμάτων προκύπτει από τα επισήμως εκδοθέντα πιστοποιητικά θανάτου που συμπλήρωσαν Αιγαλιώτες γιατροί (Στέφανος Μιχιώτης, Κωστής Γούβαλης κ.α.), διαπιστώνοντας «θάνατο από βολή πυροβόλου όπλου», «ακατάσχετη αιμορραγία από πυροβολισμό στην κεφαλή» ή «στην κοιλιακή χώρα», «εκτέλεση υπό του εχθρού» και άλλες αιτίες.
Μίχος Χρήστος, Κουρτέσης Γεώργιος (ετών 22), Σταυρίδης Γεώργιος (15), Μοσχάκης Φώτης (34), Κοντογιάννης Γεώργιος (30), Σταύρου Βασίλειος (21), Κακούρης Δημήτριος (36), Λυμπερόπουλος Χαράλαμπος (20), Νονεμβασιός Σταμάτης (38), Παπανικολάου Αριστείδης (37), Σαπουναδέλης Ανδρέας (16), Μαζλουμίδης Κωνσταντίνος (38), Ζαμπαράς Κλέαρχος (22), Καμπούρογλου Κυριάκος (38), Χαλβατζίδης Παύλος (38), Ασλανίδης Γεώργιος (49).
Για αυτή τη θηριωδία στο Αιγάλεω δεν τιμωρήθηκε ποτέ κανείς.
Η Ένωση Θυμάτων Ολοκαυτώματος Αιγάλεω
Η Ένωση Θυμάτων Ολοκαυτώματος Αιγάλεω ιδρύθηκε το Μάρτιο του 2001 και λειτουργεί ενεργά στην πόλη του Αιγάλεω με στόχο την προβολή, γνωστοποίηση και ανάδειξη του ιστορικού θέματος του Ολοκαυτώματος του Αιγάλεω. Δικαίωμα για εγγραφή στην Ένωση έχουν άτομα, τα οποία, αποδεδειγμένα, είναι συγγενείς ή απόγονοι-κατιόντες των θυμάτων της 29 Σεπτεμβρίου 1944, «όταν δυνάμεις των Γερμανών κατακτητών επέδραμαν στην πόλη του Αιγάλεω και δολοφόνησαν άνω των 100 κατοίκων της, καίγοντας κατοικίες και καταστήματα και πυροβολώντας αδιάκριτα εναντίον του άμαχου πληθυσμού».
1.Εφημερίδα "Ελευθερία", φύλλο της Δευτέρας 2 Οκτωβρίου 1944, σελ. 2: "Τα θύματα εκ της βαρβάρου επιδρομής εις το Πυριτιδοποιείον - Οι νεκροί ανέρχονται εις εκατόν πενήντα"
2. Φύλλο εφημερίδας "Ριζοσπάστης" της 4 Οκτωβρίου 1977, σελ. 3: "Τιμήθηκε η μνήμη των εκτελεσμένων στη μάχη του «Μπαρουτάδικου» Ανακτήθηκε στις 4/10/2019
